Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και Σχέδιο Δράσης για την Κυκλική Οικονομία
Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία αποτελεί το πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσεται η σύγχρονη ευρωπαϊκή πολιτική για την κυκλική οικονομία. Με την Πράσινη Συμφωνία, η Ευρωπαϊκή Ένωση συνέδεσε την κλιματική ουδετερότητα, την αποδοτική χρήση πόρων, τη βιομηχανική αναδιάρθρωση και την προστασία του περιβάλλοντος σε ένα ενιαίο πρόγραμμα μετάβασης. Η κυκλική οικονομία εντάχθηκε σε αυτό το πρόγραμμα ως τρόπος περιορισμού της εξάρτησης από πρωτογενείς πόρους και ως μηχανισμός διατήρησης της αξίας προϊόντων, υλικών και πόρων στην οικονομία.
Το νέο Σχέδιο Δράσης για την Κυκλική Οικονομία του 2020 εξειδίκευσε την παραπάνω πολιτική κατεύθυνση σε συγκεκριμένο πρόγραμμα παρεμβάσεων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οργανώνει το σχέδιο γύρω από τον κύκλο ζωής των προϊόντων, καλύπτοντας τον σχεδιασμό, την παραγωγή, την κατανάλωση, τη μείωση των αποβλήτων και την αγορά δευτερογενών πρώτων υλών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε αλυσίδες αξίας με υψηλή υλική και περιβαλλοντική πίεση, όπως τα ηλεκτρονικά, οι συσκευασίες, τα πλαστικά, τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα, οι κατασκευές και τα τρόφιμα.
Οδηγία πλαίσιο για τα απόβλητα και ιεράρχηση αποβλήτων
Ο βασικός νομικός άξονας της ευρωπαϊκής πολιτικής αποβλήτων είναι η Οδηγία 2008/98/ΕΚ. Η οδηγία αυτή καθορίζει τις βασικές έννοιες του πεδίου, όπως απόβλητο, ανάκτηση, ανακύκλωση, επαναχρησιμοποίηση και διάθεση. Παράλληλα, θεσπίζει την ιεράρχηση των αποβλήτων, σύμφωνα με την οποία προηγείται η πρόληψη, ακολουθούν η προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση, η ανακύκλωση, η ανάκτηση άλλου τύπου και τελευταία η διάθεση.[1]
Η στοχευμένη αναθεώρηση της οδηγίας που τέθηκε σε ισχύ το 2025 ενίσχυσε περαιτέρω τη σύνδεση του πλαισίου με την κυκλική οικονομία[2]. Η αναθεώρηση αφορά κυρίως τα τρόφιμα και τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα, εισάγοντας νέους κανόνες για τα απόβλητα κλωστοϋφαντουργικών και δεσμευτικούς στόχους μείωσης αποβλήτων τροφίμων για τα κράτη μέλη.
Διευρυμένη Ευθύνη Παραγωγού
Η Οδηγία 2008/98/ΕΚ, όπως τροποποιήθηκε, καθορίζει γενικές απαιτήσεις για τα συστήματα διευρυμένης ευθύνης παραγωγού. Οι απαιτήσεις αυτές αφορούν, μεταξύ άλλων, τη σαφή κατανομή ρόλων, τη χρηματοδότηση, τη διαφάνεια, την εποπτεία και την επίτευξη στόχων. Σε τομεακό επίπεδο, η ευθύνη παραγωγού εξειδικεύεται σε ειδικές κατηγορίες προϊόντων, όπως συσκευασίες, ηλεκτρικός και ηλεκτρονικός εξοπλισμός, μπαταρίες και κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα.[3]
Συσκευασίες και απόβλητα συσκευασίας
Η Ευρωπαϊκή Ένωση πέρασε από την παλαιότερη οδηγία για τις συσκευασίες και τα απόβλητα συσκευασίας σε νέο κανονιστικό πλαίσιο με τον Κανονισμό 2025/40. Ο κανονισμός τέθηκε σε ισχύ στις 11 Φεβρουαρίου 2025 και θα εφαρμόζεται γενικά από τις 12 Αυγούστου 2026.[4]
Η επιλογή κανονισμού έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή οι κανόνες εφαρμόζονται άμεσα και ενιαία στα κράτη μέλη. Το νέο πλαίσιο καλύπτει όλες τις συσκευασίες και όλα τα απόβλητα συσκευασίας, ανεξάρτητα από υλικό και προέλευση. Θέτει απαιτήσεις για την κατασκευή, τη σύνθεση, την επαναχρησιμοποιήσιμη ή ανακτήσιμη φύση των συσκευασιών, καθώς και μέτρα για την πρόληψη και τη διαχείριση αποβλήτων συσκευασίας.
Πλαστικά μίας χρήσης
Η Οδηγία 2019/904 για τα πλαστικά μίας χρήσης ρυθμίζει συγκεκριμένες κατηγορίες πλαστικών προϊόντων που συνδέονται με υψηλή πιθανότητα διαρροής στο περιβάλλον. Η οδηγία θεσπίζει συνδυασμό μέτρων, όπως περιορισμούς διάθεσης στην αγορά, μέτρα μείωσης κατανάλωσης, απαιτήσεις σήμανσης, σχεδιαστικές υποχρεώσεις και διευρυμένη ευθύνη παραγωγού.[5]
Οικολογικός σχεδιασμός βιώσιμων προϊόντων και ψηφιακό διαβατήριο προϊόντος
Ο Κανονισμός 2024/1781 για τον οικολογικό σχεδιασμό βιώσιμων προϊόντων αποτελεί κεντρική παρέμβαση της νεότερης ευρωπαϊκής πολιτικής προϊόντων. Ο κανονισμός τέθηκε σε ισχύ στις 18 Ιουλίου 2024 και θεσπίζει πλαίσιο για απαιτήσεις οικολογικού σχεδιασμού σε ευρύ φάσμα φυσικών προϊόντων που διατίθενται στην αγορά της Ένωσης.[6] Το νέο πλαίσιο επιτρέπει τη θέσπιση απαιτήσεων που αφορούν την ανθεκτικότητα, την αξιοπιστία, τη δυνατότητα επισκευής, τη δυνατότητα αναβάθμισης, την αποσυναρμολόγηση, την ανακυκλωσιμότητα, το ανακυκλωμένο περιεχόμενο, την ενεργειακή απόδοση, την αποδοτικότητα πόρων και την παρουσία ουσιών που δυσκολεύουν την κυκλικότητα.
Δικαίωμα στην επισκευή
Η Οδηγία 2024/1799 για κοινούς κανόνες που προωθούν την επισκευή αγαθών συμπληρώνει το πλαίσιο του οικολογικού σχεδιασμού. Η οδηγία υιοθετήθηκε στις 13 Ιουνίου 2024, τέθηκε σε ισχύ στις 30 Ιουλίου 2024 και τα κράτη μέλη πρέπει να τη μεταφέρουν και να την εφαρμόσουν από τις 31 Ιουλίου 2026.[7] Η οδηγία επιδιώκει να κάνει την επισκευή πιο προσιτή και πιο ελκυστική για τους καταναλωτές. Καλύπτει ζητήματα που αφορούν την επισκευή εντός και εκτός νόμιμης εγγύησης, την ενημέρωση του καταναλωτή, την πρόσβαση σε υπηρεσίες επισκευής και την ενίσχυση της αγοράς επισκευαστών.
Μεταφορές αποβλήτων και διασυνοριακή κυκλοφορία υλικών
Ο Κανονισμός 2024/1157 για τις μεταφορές αποβλήτων ρυθμίζει τις αποστολές αποβλήτων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τις εισαγωγές από τρίτες χώρες, τις εξαγωγές προς τρίτες χώρες και τη διαμετακόμιση μέσω της Ένωσης. Ο κανονισμός υιοθετήθηκε στις 11 Απριλίου 2024 και αντικαθιστά τον Κανονισμό 1013/2006.[8] Σύμφωνα με τον Κανονισμό από τη μία πλευρά, οι νόμιμες μεταφορές αποβλήτων που προορίζονται για ανάκτηση ή ανακύκλωση μπορούν να στηρίξουν την ανάπτυξη ευρωπαϊκών αγορών δευτερογενών υλικών. Από την άλλη πλευρά, οι εξαγωγές αποβλήτων προς τρίτες χώρες χρειάζονται αυστηρό έλεγχο, ώστε η Ένωση να μην μεταφέρει περιβαλλοντικό βάρος εκτός των συνόρων της.
Ταξινόμηση της ΕΕ και βιώσιμες επενδύσεις
Ο Κανονισμός 2020/852 για την Ταξινομία της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνδέει την κυκλική οικονομία με τη βιώσιμη χρηματοδότηση. Δημιουργεί κοινό σύστημα ταξινόμησης οικονομικών δραστηριοτήτων που μπορούν να θεωρηθούν περιβαλλοντικά βιώσιμες. Η μετάβαση σε κυκλική οικονομία περιλαμβάνεται ρητά στους περιβαλλοντικούς στόχους του κανονισμού.[9]
Κρίσιμες πρώτες ύλες, δευτερογενή υλικά και στρατηγική αυτονομία
Ο Κανονισμός 2024/1252 για τις κρίσιμες πρώτες ύλες εντάσσει την κυκλική οικονομία στο πεδίο της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Η πράξη αυτή αφορά την ασφάλεια εφοδιασμού σε κρίσιμες και στρατηγικές πρώτες ύλες που είναι αναγκαίες για την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση.[10]
Αρμόδιοι ευρωπαϊκοί θεσμοί και φορείς
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει την ευθύνη διαμόρφωσης πολιτικής, υποβολής νομοθετικών προτάσεων και παρακολούθησης της εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου. Η Γενική Διεύθυνση Περιβάλλοντος χειρίζεται μεγάλο μέρος της πολιτικής για την κυκλική οικονομία, τα απόβλητα, τις συσκευασίες, τα πλαστικά και τις μεταφορές αποβλήτων. Η Γενική Διεύθυνση Εσωτερικής Αγοράς, Βιομηχανίας, Επιχειρηματικότητας και ΜΜΕ συνδέει την κυκλικότητα με την πολιτική προϊόντων, τη βιομηχανία και την ενιαία αγορά. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος παρέχει τεκμηρίωση, αξιολογήσεις και δείκτες για την πρόοδο της μετάβασης. Η Eurostat παράγει τα στατιστικά δεδομένα που χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση ροών υλικών, παραγωγής αποβλήτων, ανακύκλωσης, δευτερογενών πρώτων υλών και οικονομικών μεγεθών της κυκλικής οικονομίας.[11]
[11] Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, επίσημη σελίδα: https://www.eea.europa.eu/el. Eurostat, επίσημη σελίδα: https://ec.europa.eu/eurostat
[10] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32024R1252
[9] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32020R0852
[8] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32024R1157
[7] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32024L1799
[6] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32024R1781
[5] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32019L0904
[4] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32025R0040
[3] Directive 2008/98/EC, όπως τροποποιήθηκε με Directive EU 2018/851 και μεταγενέστερες πράξεις. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008L0098-20251016&qid=1778484187249
[2] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=OJ:L_202501892
[1] https://environment.ec.europa.eu/topics/waste-and-recycling/waste-framework-directive_en
