ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΘΕΣΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ
Παραδοσιακά, οι οικονομίες έτειναν να ακολουθούν το γραμμικό μοντέλο «προμήθεια-παραγωγή-απόρριψη». Μια κυκλική οικονομία, ωστόσο, διατηρεί την αξία των προϊόντων, των υλικών και των πόρων για όσο το δυνατόν περισσότερο, και ελαχιστοποιεί τα απόβλητα. Για τις επιχειρήσεις, η κυκλική οικονομία προσφέρει μια σειρά δυνητικών πλεονεκτημάτων, όπως αποδοτικότερη χρήση των πόρων και μικρότερη έκθεση στην αστάθεια των τιμών.
Η αποδοτική χρησιμοποίηση των πόρων περιλαμβάνεται στην πολιτική ατζέντα της ΕΕ εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία. Τα σχέδια δράσης για την κυκλική οικονομία αποτελούν μέρος των στρατηγικών της Επιτροπής σχετικά με την κυκλική οικονομία.
Η κυκλική οικονομία καλύπτει ολόκληρο τον κύκλο ζωής ενός προϊόντος. Ωστόσο, όπως τονίζει η Επιτροπή1: «Η κυκλική οικονομία ξεκινά από την αρχή της ζωής ενός προϊόντος. Τόσο η φάση της σχεδίασης όσο και οι μέθοδοι παραγωγής επηρεάζουν την προμήθεια πρώτων υλών, την κατανάλωση πόρων και την παραγωγή αποβλήτων καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του προϊόντος». Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί ο περιβαλλοντικός αντίκτυπός τους, τα προϊόντα και οι διαδικασίες παραγωγής πρέπει να επανασχεδιαστούν με βάση τις αρχές της κυκλικής οικονομίας, σύμφωνα με την προτεραιότητα της ΕΕ για την πρόληψη της παραγωγής αποβλήτων (βλέπε γράφημα 1). Περίπου το 80 % του περιβαλλοντικού αντικτύπου ενός προϊόντος καθορίζεται από τον σχεδιασμό του2.
ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΑ ΕΜΠΟΡΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ
Τα βιομηχανικά, εμπορικά και εξορυκτικά απόβλητα διαφοροποιούνται σε πολύ μεγάλο βαθμό ως προς τη σύνθεση και τον όγκο και είναι πολύ διαφορετικά ανάλογα με την οικονομική διάρθρωση ενός κράτους μέλους, τη δομή του κλάδου ή του εμπορικού τομέα που παράγει τα απόβλητα, ή τη βιομηχανική ή εμπορική πυκνότητα σε μια δεδομένη γεωγραφική περιοχή. Κατά συνέπεια, για την πλειονότητα των βιομηχανικών αποβλήτων και των αποβλήτων εξόρυξης η κατάλληλη λύση είναι μια προσέγγιση προσανατολισμένη προς τη βιομηχανία που να χρησιμοποιεί τα έγγραφα αναφοράς (BREF) των βέλτιστων διαθέσιμων τεχνικών (ΒΔΤ), έτσι ώστε να αντιμετωπίζει τα ειδικά ζητήματα που σχετίζονται με τη διαχείριση ενός συγκεκριμένου είδους αποβλήτων Εντούτοις, τα βιομηχανικά και εμπορικά απορρίμματα συσκευασίας θα εξακολουθήσουν να καλύπτονται από τις απαιτήσεις της οδηγίας 94/62/ΕΚ και της οδηγίας 2008/98/ΕΚ, συμπεριλαμβανομένων των αντίστοιχων βελτιώσεων.
Ευρωπαϊκό Σχέδιο Δράσης για την Κυκλική Οικονομία
Η διαχείριση και πρόληψη δημιουργίας των αποβλήτων εφαρμόζεται θεσμικά στο πλαίσιο της οδηγίας πλαίσιο για τα απόβλητα Οδηγία 2008/98/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου του 2008, που είχε ως στόχο της τη μεταρρύθμιση και την απλούστευση της πολιτικής της ΕΕ με την θέσπιση νέου πλαισίου και τον καθορισμό νέων στόχων, που θα εστιάζουν στην πρόληψη αποβλήτων.
Για πρώτη φορά ο όρος χρησιμοποιήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε ανακοίνωσή της, (COM-(2015)-614 02.12.2015), προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών ως το σχέδιο δράσης της ΕΕ για την κυκλική οικονομία.
Τον Δεκέμβριο του 2015, η Επιτροπή υπέβαλε ένα σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία και τέσσερις νομοθετικές προτάσεις για την τροποποίηση των εν λόγω νομοθετικών πράξεων: α) της οδηγίας πλαισίου για τα απόβλητα, β) της οδηγίας περί υγειονομικής ταφής των αποβλήτων, γ της οδηγίας για τις συσκευασίες και τα απορρίμματα συσκευασιών και δ) των οδηγιών για τα οχήματα στο τέλος του κύκλου ζωής τους, τις ηλεκτρικές στήλες και τους συσσωρευτές και τα απόβλητα ηλεκτρικών στηλών και συσσωρευτών και σχετικά με τα απόβλητα ειδών ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού (ΑΗΗΕ). Οι τέσσερεις οδηγίες που εγκρίθηκαν το Μάιο [(ΕΕ) 2018/849, (ΕΕ) 2018/850, (ΕΕ) 2018/851 και (ΕΕ) 2018/852]
Στις 16 Ιανουαρίου 2018, η Επιτροπή δημοσίευσε ανακοίνωση στην οποία εκτίθεται μια στρατηγική για τις πλαστικές ύλες σε μια κυκλική οικονομία.
Το Νέο Σχέδιο Δράσης για την κυκλική οικονομία για μια πιο καθαρή και πιο ανταγωνιστική Ευρώπη δημοσιεύτηκε στις 11 Μαρτίου 2020 και αποτελεί έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, του νέου θεματολογίου της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Αναγγέλλει πρωτοβουλίες καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής των προϊόντων, οι οποίες στοχεύουν, για παράδειγμα, στον σχεδιασμό τους, την προώθηση των διαδικασιών κυκλικής οικονομίας, την προαγωγή της βιώσιμης κατανάλωσης και επιδιώκουν να διασφαλίσουν ότι οι χρησιμοποιούμενοι πόροι διατηρούνται στην οικονομία της ΕΕ για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Το 2021 η ΕΕ θέσπισε τροποποιητικές διατάξεις σχετικά με τη μεταφορά πλαστικών αποβλήτων.
Τον Μάρτιο του 2022, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε την πρώτη δέσμη μέτρων για την επιτάχυνση της μετάβασης σε μια κυκλική οικονομία, που συνάδει με τον στόχο της ΕΕ για κλιματική ουδετερότητα έως το 2050 στα πλαίσια της Πράσινης Συμφωνίας. Τα προτεινόμενα μέτρα, όπως ανακοινώθηκαν στο Σχέδιο Δράσης για την Κυκλική Οικονομία, περιλαμβάνουν τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής των κανόνων οικολογικού σχεδιασμού, την ενδυνάμωση των καταναλωτών για την πράσινη μετάβαση, καθώς και μια στρατηγική για βιώσιμα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα.
Τον Μάιο του 2022 τέθηκε σε ισχύ το 8ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον (EU)2022/591 και στις Μάρτιο του 2024 COM(2024)123 κυκλοφόρησε η «Ενδιάμεση Επανεξέταση Αξιολόγηση του 8ου Προγράμματος Δράσης για το Περιβάλλον», καθώς η ΕΕ συμφώνησε νομικά επί του κοινού θεματολογίου για την περιβαλλοντική πολιτική έως το τέλος του 2030. Καθορίζει τους στόχους προτεραιότητας και τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για την επίτευξή τους. Με βάση την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία , το πρόγραμμα δράσης στοχεύει να επιταχύνει τη μετάβαση σε μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία με αποδοτική χρήση των πόρων, αναγνωρίζοντας ότι η ανθρώπινη ευημερία και ευημερία εξαρτώνται από υγιή οικοσυστήματα.
Τον Οκτώβριο του 2022, το Κοινοβούλιο ενέκρινε την αναθεώρηση των κανόνων για τους έμμονους οργανικούς ρύπους (POP) με στόχο τον περιορισμό της ποσότητας επιβλαβών χημικών ουσιών στις διαδικασίες παραγωγής προϊόντων και διαχείρισης αποβλήτων. Οι νέοι κανόνες προβλέπουν τη θέσπιση αυστηρότερων ορίων, την αφαίρεση έμμονων ρύπων από την αλυσίδα ανακύκλωσης και την κατάργηση της χρήσης ορισμένων χημικών ουσιών.
Τον Νοέμβριο του 2022, η Επιτροπή δημοσίευσε μια δεύτερη δέσμη, συμπεριλαμβανομένης μιας πρότασης για νέους κανόνες για τις συσκευασίες σε επίπεδο ΕΕ, και πρόταση για πιστοποίηση ΕΕ για την αφαίρεση άνθρακα.
Ένα τρίτο πακέτο παρουσιάστηκε τον Μάρτιο του 2023, συμπεριλαμβανομένης μιας πρότασης για τη ρύθμιση των πράσινων αξιώσεων από εταιρείες και τη διασφάλιση του δικαιώματος επισκευής προϊόντων, καθώς επίσης η Επιτροπή δημοσίευσε τη στρατηγική της ΕΕ για βιώσιμα και κυκλικά κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα. Η στρατηγική αυτή καθορίζει συγκεκριμένες δράσεις για να εξασφαλιστεί ότι, έως το 2030, τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα που διατίθενται στην αγορά της ΕΕ είναι βιώσιμα και ανακυκλώσιμα, απαλλαγμένα από επικίνδυνες ουσίες, και ότι σέβονται τα κοινωνικά δικαιώματα και το περιβάλλον.
Τον Ιούλιο του 2023, η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για αναθεώρηση της οδηγίας πλαισίου για τα απόβλητα, η οποία θα καθιστούσε τους παραγωγούς υπεύθυνους για τον κύκλο ζωής των κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων, προωθώντας τη βιώσιμη διαχείριση των κλωστοϋφαντουργικών απορριμμάτων. Τα κράτη μέλη θα πρέπει επίσης να διασφαλίσουν ότι έως το τέλος του 2030, η σπατάλη τροφίμων θα μειωθεί κατά 10% στην επεξεργασία και την κατασκευή και κατά 30% κατά κεφαλήν, στο λιανικό εμπόριο, στα εστιατόρια και στις υπηρεσίες τροφίμων και στα νοικοκυριά (στόχοι σε σύγκριση με 2020). Η Επιτροπή δημοσίευσε επίσης πρόταση κανονισμού που ορίζει απαιτήσεις κυκλικότητας για το σχεδιασμό και την παραγωγή οχημάτων όσον αφορά την επαναχρησιμοποίηση, την ανακυκλωσιμότητα, την ανάκτηση και το ανακυκλωμένο περιεχόμενο. Θα καθόριζε απαιτήσεις σχετικά με τις πληροφορίες και την επισήμανση εξαρτημάτων, εξαρτημάτων και υλικών. Θα καθορίσει απαιτήσεις σχετικά με την εκτεταμένη ευθύνη του παραγωγού, τη συλλογή και τη μεταχείριση των οχημάτων στο τέλος του κύκλου ζωής τους
Τον Απρίλιο του 2024, το Κοινοβούλιο ενέκρινε τη θέσπιση συστήματος πιστοποίησης σε επίπεδο ΕΕ για την αφαίρεση άνθρακα. Θα διασφαλίσει ότι οι δραστηριότητες αφαίρεσης άνθρακα μετρώνται με ακρίβεια, ενώ ο άνθρακας αποθηκεύεται για όσο το δυνατόν περισσότερο.
