Διαχείριση Αποβλήτων
Το Νοέμβριο του 2023, δημοσιεύτηκαν αυστηρότερα μέτρα τα οποία προστατεύουν το περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία ενώ παράλληλα στοχεύουν και στην επίτευξη της κλιματικής ουδετερότητας και της μηδενικής ρύπανσης (Deal Reached on Stricter EU Rules for Waste Shipments, 2023).
Τον Ιούλιο του 2023, ανακοινώθηκε ότι θα ισχύσει οδηγία για εκτεταμένη ευθύνη των παραγωγών για τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα. Μέχρι το 2030, το όραμα της ΕΕ περιλαμβάνει προϊόντα πιο ανθεκτικά, σχεδιασμένα να μπορούν να επισκευαστούν και να ανακυκλωθούν με ευκολία, απενοχοποιημένα από βλαβερά συστατικά.
Mέχρι το 2025 καθίσταται υποχρεωτική η συλλογή των απορριπτόντων υφασμάτων και θα επικρατήσει μία ιεράρχηση στη διαχείριση των απορριμμάτων όπως το να χρησιμοποιούνται με προτεραιότητα τα ρούχα που κατευθύνονται για επαναχρησιμοποίηση και να ανακυκλώνονται περισσότερα υφάσματα από ότι τώρα.
Ωστόσο, στην πρόταση για στοχευμένη αναθεώρηση της οδηγίας για τη διαχείριση των αποβλήτων (European Commission. Joint Research Centre, 2023), τα κράτη μέλη δηλώνουν πως δε θα τηρήσουν την χρονική προθεσμία καθώς δεν είναι προετοιμασμένα να χειριστούν τις απαιτούμενες διαδικασίες. Αδυνατούν να συμμορφωθούν πλήρως με τις θεμελιώδεις αρχές διαχείρισης αποβλήτων της ΕΕ που καθορίζονται από την ιεράρχηση των αποβλήτων, οι οποίες απαιτούν να δοθεί προτεραιότητα στην πρόληψη της δημιουργίας αποβλήτων και στη συνέχεια στην προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση. Παράλληλα, δημιουργείται έντονη η ανάγκη για εφαρμογή των μέτρων που αναφέρθηκαν παραπάνω, ενώ τονίζεται η βαρύτητα που έχουν η σωστή συλλογή των μεταχειρισμένων προϊόντων και η διαφάνεια στην διάδοση των πληροφοριών προέλευσης και συστατικών τους.
Απορρίμματα κλωστοϋφαντουργίας – αυξανόμενη τάση
Παρά το γεγονός ότι η πρόληψη της δημιουργίας αποβλήτων αποτελεί βασικό στόχο της Οδηγίας Πλαίσιο COM/2020/98 για τα απόβλητα και των προσπαθειών εφαρμογής σε εθνικό επίπεδο, μεταξύ άλλων από ιδιωτικούς φορείς, η γενική παραγωγή αποβλήτων εξακολουθεί να αυξάνεται και μπορεί να παρατηρηθεί μόνο μια «σχετική αποσύνδεση» της παραγωγής αποβλήτων από την οικονομική ανάπτυξη. Η τάση για τα συνολικά απόβλητα μπορεί επίσης να παρατηρηθεί για τα κλωστοϋφαντουργικά απόβλητα. Ωστόσο, επιδεινώνεται από τη λεγόμενη «γρήγορη μόδα», η οποία χαρακτηρίζεται από συχνότερες συλλογές μόδας που διατίθενται στην αγορά με προϊόντα σε χαμηλές τιμές που δεν εσωτερικεύουν περιβαλλοντικούς εξωτερικούς παράγοντες, ενθαρρύνει τους πελάτες να ψωνίζουν παρορμητικά και παρέχει κίνητρα για την αγορά μεγαλύτερων ποσοτήτων ρούχων.
Αυτή η αυξανόμενη κατανάλωση κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων οδηγεί σε αυξανόμενους όγκους κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων. Σύμφωνα με εν εξελίξει μελέτη του Κοινού Κέντρου Ερευνών (ΚΚΕ),τα απόβλητα κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων, που καλύπτουν τα είδη ένδυσης και υπόδησης, τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα οικιακής χρήσης, τα τεχνικά κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα και τα μεταβιομηχανικά απόβλητα και τα απόβλητα πριν από την κατανάλωση, το 2019 ανήλθαν σε 12,6 εκατομμύρια τόνους (Mt). Τα απόβλητα ειδών ένδυσης και υπόδησης ανήλθαν σε 5,2 μετρικούς τόνους, που ισοδυναμούν με 12 kg ανά άτομο ετησίως στην ΕΕ.
Σύμφωνα με μελέτη του Κοινού Κέντρου Ερευνών (ΚΚΕρ), περίπου το 78% περίπου των αποβλήτων κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων μετά την κατανάλωση που καλύπτουν είδη ένδυσης και υπόδησης, οικιακά κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα και τεχνικά κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα δεν συλλέγονται χωριστά και καταλήγουν σε ανάμεικτα οικιακά απορρίμματα, που προορίζονται για αποτέφρωση ή υγειονομική ταφή. Αυτή η μη αποδοτική ως προς τη χρήση των πόρων διαχείριση των αποβλήτων δεν συνάδει με την ιεράρχηση των αποβλήτων και προκαλεί περιβαλλοντική ζημία στην ΕΕ και σε τρίτες χώρες μέσω υπερβολικών επιπέδων εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, κατανάλωσης νερού, ρύπανσης και χρήσης γης.
Η υποχρέωση χωριστής συλλογής κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων στην Οδηγία Πλαίσιο θα τεθεί σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2025. Σύμφωνα με πληροφορίες από τα κράτη μέλη, εκτιμάται ότι τα συστήματα χωριστής συλλογής και οι υποδομές διαλογής και ανακύκλωσης είναι απίθανο να είναι έτοιμα να διαχειριστούν τις αναμενόμενες πρόσθετες ποσότητες που πρέπει να συλλεχθούν. Η διαλογή αναμένεται να πραγματοποιείται στα περισσότερα κράτη μέλη κοντά στα σημεία συλλογής αποβλήτων και σε υψηλότερη κλίμακα σε εκείνα όπου οι συνθήκες της αγοράς είναι ευνοϊκές (π.χ. χαμηλότερο κόστος διαχείρισης αποβλήτων, υφιστάμενες αναβαθμίσιμες υποδομές και δεξιότητες, εγγύτητα σε κόμβους ανακύκλωσης/παραγωγής και λιμένες). Η ανακύκλωση δεν αναμένεται να πραγματοποιηθεί σε όλες τις χώρες και είναι πιθανό να βρίσκεται σε περιοχές κοντά στα κέντρα παραγωγής κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων και στις υπάρχουσες βάσεις υποδομής.
Ο τομέας της κλωστοϋφαντουργίας απαιτεί πολλούς πόρους. Όσον αφορά τόσο την παραγωγή πρώτων υλών όσο και κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων, οι περισσότερες πιέσεις και επιπτώσεις που σχετίζονται με την κατανάλωση ειδών ένδυσης, υπόδησης και κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων οικιακής χρήσης στην ΕΕ εμφανίζονται σε άλλες περιοχές του κόσμου. Ωστόσο, ενώ οι περισσότερες περιβαλλοντικές πιέσεις από την κατανάλωση κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων στην ΕΕ ασκούνται σε τρίτες χώρες, επηρεάζουν επίσης την ΕΕ λόγω του παγκόσμιου αντικτύπου τους. Ο ΕΟΠ εκτιμά ότι, για την παραγωγή της ποσότητας ένδυσης, κλωστοϋφαντουργίας και υπόδησης που καταναλώθηκε στην ΕΕ το 2020, το 80 % των πρωτογενών πρώτων υλών, το 88 % των υδάτων και το 92 % της γης που χρησιμοποιήθηκε και το 73 % των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου πραγματοποιήθηκαν εκτός της ΕΕ. Για παράδειγμα, οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου αποτελούν παγκόσμιο φαινόμενο και δεν περιορίζονται σε συγκεκριμένα όρια ή περιοχές. Επιπλέον, σχεδόν 13 εκατομμύρια ισοδύναμοι εργαζόμενοι πλήρους απασχόλησης απασχολούνταν παγκοσμίως στην αλυσίδα εφοδιασμού. Ως εκ τούτου, η πρόληψη, η επαναχρησιμοποίηση και η ανακύκλωση των κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων μπορεί να συμβάλει στη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος του τομέα.
Επιπλέον, το κόστος διαχείρισης αποβλήτων μεταχειρισμένων ενδυμάτων και κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων οικιακής χρήσης δεν ενσωματώνεται στην τιμή των νέων προϊόντων. Κατά μέσο όρο, το κόστος συλλογής και επεξεργασίας θα ισοδυναμούσε με περίπου 12 λεπτά ανά τεμάχιο. Ωστόσο, το κόστος αυτό ποικίλλει ανάλογα με τον τύπο είδους, με εκείνα που αφορούν ένα μείγμα τύπων υφανσίμων ινών και τη συμπερίληψη διαταρακτών (για παράδειγμα κουμπιά και φερμουάρ) να κοστίζουν περισσότερο στη διαχείριση και εκείνα που περιλαμβάνουν έναν μόνο τύπο ινών χωρίς διαταράκτες, όπως τα μπλουζάκια, να κοστίζουν λιγότερο. Δεδομένων των μεγάλων όγκων κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων που διατίθενται επί του παρόντος σε υπολειμματικά απόβλητα, το κόστος της διάθεσης και οι περιβαλλοντικές εξωτερικότητες της εν λόγω διάθεσης, συμπεριλαμβανομένων των εκπομπών από την αποτέφρωση και την υγειονομική ταφή, επίσης δεν εσωτερικεύονται.
Οι κατακερματισμένοι ορισμοί των κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων και των κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων οδηγούν σε διοικητικό φόρτο και θέτουν φραγμούς στις διασυνοριακές μεταφορές. Τα αντίθετα πολιτικά και κανονιστικά μηνύματα σε κάθε κράτος μέλος και τα κενά πληροφόρησης (π.χ. σχετικά με την ποιότητα των πρώτων υλών) παρεμποδίζουν την κλιμάκωση της βιομηχανίας ανακύκλωσης και την επαναχρησιμοποίηση και διαταράσσουν τους ισότιμους όρους ανταγωνισμού της ενιαίας αγοράς, εκτός από την πολυπλοκότητα της ανακύκλωσης κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων λόγω της διαφορετικής σύνθεσης των κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων. Αυτό εμποδίζει όχι μόνο τη μετάβαση σε μια κυκλική οικονομία στον τομέα της κλωστοϋφαντουργίας, αλλά εμποδίζει επίσης τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας και προστιθέμενης αξίας στην ΕΕ. Η ανεπαρκής υποδομή καλλιέργειας και ανακύκλωσης είναι πιθανό να οδηγήσει στη μη επεξεργασία των κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων σύμφωνα με την ιεράρχηση των αποβλήτων, ακόμη και μετά την έναρξη ισχύος της υποχρέωσης χωριστής συλλογής. Η μεταποίηση χαμηλής προστιθέμενης αξίας εμφανίζεται κυρίως σε τρίτες χώρες. Η παραγωγή και η διάθεση εισαγόμενων κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων δημιουργούν σημαντικές αρνητικές κοινωνικές επιπτώσεις σε τοπικό, περιφερειακό και παγκόσμιο επίπεδο.
Ως εκ τούτου, ειδικοί στόχοι της παρούσας πρότασης όσον αφορά τα κλωστοϋφαντουργικά απόβλητα είναι η βελτίωση της διαχείρισης των κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων σύμφωνα με την «ιεράρχηση των αποβλήτων» που κατοχυρώνεται στην Οδηγία πλαίσιο, δίνοντας προτεραιότητα στην πρόληψη της δημιουργίας αποβλήτων, στην προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων έναντι άλλων επιλογών ανάκτησης και διάθεσης, καθώς και στην εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει». Το σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία (CEAP) και η στρατηγική της ΕΕ για βιώσιμα και κυκλικά κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα («στρατηγική για τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα») ζητούν ενισχυμένη και ταχεία δράση της ΕΕ και των κρατών μελών για την πρόληψη της δημιουργίας αποβλήτων κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων και τη βελτίωση της κυκλικότητας τους, δεδομένου ότι πρόκειται για τομέα έντασης πόρων που προκαλεί σημαντικές αρνητικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, όπου τα χρηματοδοτικά και τεχνολογικά κενά εμποδίζουν την πρόοδο προς τη μετάβαση σε μια κυκλική οικονομία.
