Εθνική στρατηγική και σχέδια δράσης για την κυκλική οικονομία
Η Εθνική Στρατηγική για την Κυκλική Οικονομία του 2018 έθεσε το πρώτο συνολικό πλαίσιο, ενώ το Νέο Σχέδιο Δράσης για την Κυκλική Οικονομία, με ορίζοντα 2021 έως 2025, επικαιροποίησε τις κατευθύνσεις σύμφωνα με το ευρωπαϊκό σχέδιο δράσης του 2020.[1] Το ελληνικό σχέδιο δράσης συνδέει την κυκλική οικονομία με βιώσιμη παραγωγή και κατανάλωση, μείωση αποβλήτων, δευτερογενή υλικά, επιχειρηματικά μοντέλα, πράσινες δημόσιες συμβάσεις, καινοτομία και ενημέρωση.
Συμπληρωματικό ρόλο έχει το έργο LIFE IP CEI Greece, το οποίο στηρίζει την εφαρμογή της κυκλικής οικονομίας στην Ελλάδα. Το έργο περιλαμβάνει δράσεις για εθνικούς δείκτες, παρατηρητήριο, τεχνική γνώση, πρότυπα δευτερογενών υλικών και εργαλεία εφαρμογής.[2]
Ν. 4819/2021 για απόβλητα, ανακύκλωση και κυκλική οικονομία
Ο Ν. 4819/2021 αποτελεί τον βασικό ελληνικό νόμο για το σύγχρονο πλαίσιο διαχείρισης αποβλήτων, ανακύκλωσης και κυκλικής οικονομίας. Με τον νόμο αυτό ενσωματώθηκαν οι Οδηγίες 2018/851 και 2018/852 και αναμορφώθηκε σημαντικό μέρος του εθνικού πλαισίου για τα απόβλητα, τις συσκευασίες, τη χωριστή συλλογή, τη διευρυμένη ευθύνη παραγωγού και τον Ελληνικό Οργανισμό Ανακύκλωσης.[3]
Το πλαίσιο έχει ήδη δεχθεί μεταγενέστερες τροποποιήσεις, μεταξύ άλλων με τον Ν. 5151/2024.[4] Η συνεχής προσαρμογή του νόμου δείχνει ότι το πεδίο βρίσκεται σε εξέλιξη.
Εθνικό Σχέδιο Διαχείρισης Αποβλήτων και Περιφερειακά Σχέδια Διαχείρισης Αποβλήτων
Το Εθνικό Σχέδιο Διαχείρισης Αποβλήτων 2020 έως 2030 καθορίζει την πολιτική, τις στρατηγικές, τους άξονες και τους ποιοτικούς και ποσοτικούς στόχους για τη διαχείριση αποβλήτων στην Ελλάδα. Εκπονείται από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας και εγκρίνεται από το Υπουργικό Συμβούλιο, ώστε να υπάρχει ενιαία προσέγγιση της χώρας στη διαχείριση των αποβλήτων.[5] Το ΕΣΔΑ λειτουργεί ως στρατηγικό πλαίσιο για τα επιμέρους ρεύματα αποβλήτων, τις υποδομές, την ανακύκλωση, την εκτροπή από την ταφή, τα βιοαπόβλητα και τις ειδικές κατηγορίες υλικών. Η έγκρισή του με πράξη υπουργικού συμβουλίου δίνει πολιτική δέσμευση στο σύνολο της διοίκησης.
Τα Περιφερειακά Σχέδια Διαχείρισης Αποβλήτων εξειδικεύουν το εθνικό πλαίσιο σε επίπεδο περιφέρειας. Η λειτουργία τους είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή η κυκλική οικονομία εφαρμόζεται μέσα από συγκεκριμένες ροές, υποδομές, δήμους, φορείς διαχείρισης και επιχειρήσεις. Σε περιφέρειες με σημαντική βιομηχανική, αγροδιατροφική, τουριστική και αστική δραστηριότητα, όπως η Κεντρική Μακεδονία, ο περιφερειακός σχεδιασμός επηρεάζει άμεσα τη δυνατότητα χωριστής συλλογής, ανάκτησης υλικών, αξιοποίησης βιοαποβλήτων και ανάπτυξης αγορών δευτερογενών πόρων.
Εθνικό Πρόγραμμα Πρόληψης Δημιουργίας Αποβλήτων
Το Εθνικό Πρόγραμμα Πρόληψης Δημιουργίας Αποβλήτων 2021 έως 2030 συμπληρώνει το ΕΣΔΑ από την πλευρά της πρόληψης. Το πρόγραμμα καθορίζει τη στρατηγική, τους στόχους και τις δράσεις για τη μείωση της παραγωγής αποβλήτων στην Ελλάδα. Σύμφωνα με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, οι πολιτικές του προγράμματος εστιάζουν στη βιώσιμη παραγωγή και κατανάλωση και ενθαρρύνουν τον σχεδιασμό, την παραγωγή και τη χρήση προϊόντων που προωθούν την επισκευασιμότητα, την ανθεκτικότητα και την επαναχρησιμοποιήσιμη φύση των προϊόντων.[6]
Ελληνικό πλαίσιο διευρυμένης ευθύνης παραγωγού
Το ελληνικό πλαίσιο διευρυμένης ευθύνης παραγωγού έχει ως βάση τον Ν. 2939/2001 για τις συσκευασίες και την εναλλακτική διαχείριση συσκευασιών και άλλων προϊόντων. Το πλαίσιο αυτό τροποποιήθηκε ουσιαστικά με τον Ν. 4496/2017 και εντάχθηκε σε ευρύτερη αρχιτεκτονική μέσω του Ν. 4819/2021.[7] Η διευρυμένη ευθύνη παραγωγού εφαρμόζεται μέσω εγκεκριμένων συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης. Τα συστήματα αυτά αναλαμβάνουν την οργάνωση και χρηματοδότηση δραστηριοτήτων συλλογής, μεταφοράς, διαλογής, επεξεργασίας, ανάκτησης και ενημέρωσης για συγκεκριμένα ρεύματα προϊόντων και αποβλήτων.
Συσκευασίες, εναλλακτική διαχείριση και ρόλος του ΕΟΑΝ
Στο πεδίο των συσκευασιών, η Ελλάδα εφαρμόζει σύστημα εναλλακτικής διαχείρισης που στηρίζεται στη διευρυμένη ευθύνη παραγωγού. Οι επιχειρήσεις που διαθέτουν συσκευασμένα προϊόντα στην αγορά οφείλουν να συμμετέχουν σε εγκεκριμένα συστήματα, ενώ η συλλογή, διαλογή και ανακύκλωση οργανώνονται μέσα από συνεργασίες με δήμους, ιδιωτικούς φορείς και μονάδες επεξεργασίας.
Ο Ελληνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης έχει ρόλο εποπτείας, έγκρισης και παρακολούθησης των συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης. Οι αρμοδιότητές του συνδέονται με τη λειτουργία της ανακύκλωσης, την παρακολούθηση στόχων, την αξιολόγηση συστημάτων και την υποστήριξη εφαρμογής της σχετικής νομοθεσίας.[8] Το πλαίσιο των συσκευασιών ενισχύεται με την ΚΥΑ ΥΠΕΝ/ΔΔΑ/15185/193 του 2025, η οποία αφορά το σύστημα επιστροφής εγγύησης για συσκευασίες ποτών από πλαστικό, αλουμίνιο και γυαλί.[9].
Το ειδικότερο εθνικό πλαίσιο για τις συσκευασίες και τα απόβλητα συσκευασιών συμπληρώνεται από σειρά υπουργικών αποφάσεων, εγκριτικών πράξεων και τροποποιητικών ρυθμίσεων που αφορούν την οργάνωση και λειτουργία των συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης, τις υποχρεώσεις των παραγωγών, την παρακολούθηση των στόχων και την εφαρμογή ειδικών μηχανισμών, όπως το σύστημα επιστροφής εγγύησης.
Πλαστικά μίας χρήσης
Ο Ν. 4736/2020 αποτελεί τη βασική ελληνική πράξη για τα πλαστικά μίας χρήσης, καθώς ενσωμάτωσε την Οδηγία 2019/904. Ο νόμος θεσπίζει μέτρα για την πρόληψη και τη μείωση των επιπτώσεων συγκεκριμένων πλαστικών προϊόντων στο περιβάλλον και στην ανθρώπινη υγεία, ενώ συνδέει ρητά το πεδίο με τη μετάβαση στην κυκλική οικονομία.[10] Η ελληνική ρύθμιση περιλαμβάνει περιορισμούς στη διάθεση ορισμένων προϊόντων, υποχρεώσεις ενημέρωσης, σήμανση και κανόνες που επηρεάζουν παραγωγούς, επιχειρήσεις εστίασης, προμηθευτές και καταναλωτές.
Χωριστή συλλογή, βιοαπόβλητα, ανακύκλωση και πρόληψη
Το Εθνικό Πρόγραμμα Πρόληψης Δημιουργίας Αποβλήτων δίνει έμφαση στα απόβλητα τροφίμων και στις οργανικές ροές, ενώ το πλαίσιο διαχείρισης στερεών αποβλήτων του ΥΠΕΝ συνδέει τη διαχείριση αποβλήτων με τη βιώσιμη διαχείριση υλικών.[11]
Η χωριστή συλλογή μεταφέρει μεγάλο μέρος της ευθύνης εφαρμογής στους δήμους και στους φορείς διαχείρισης. Οι δήμοι οργανώνουν τη συλλογή, ενημερώνουν τους πολίτες και επηρεάζουν την ποιότητα των ρευμάτων. Οι ΦΟΔΣΑ οργανώνουν υποδομές επεξεργασίας, μεταφοράς και τελικής διαχείρισης. Οι περιφέρειες συνδέουν τις υποδομές με τον ευρύτερο σχεδιασμό. Επομένως, η κυκλική οικονομία αποκτά διοικητική διάσταση που υπερβαίνει την ψήφιση ενός νόμου.
Πράσινες δημόσιες συμβάσεις και πολιτικές ζήτησης
Οι πράσινες δημόσιες συμβάσεις αποτελούν εργαλείο μέσω του οποίου το Δημόσιο μπορεί να δημιουργήσει ζήτηση για προϊόντα, υπηρεσίες και έργα με χαμηλότερες περιβαλλοντικές επιπτώσεις στον κύκλο ζωής τους. Στην Ελλάδα, το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τις Πράσινες Δημόσιες Συμβάσεις 2021 έως 2023 εγκρίθηκε με το ΦΕΚ Β΄ 466/2021.[12] Το σχέδιο προβλέπει σύστημα εφαρμογής, παρακολούθησης και αξιολόγησης, ενώ αξιοποιεί περιβαλλοντικά κριτήρια για κατηγορίες αγαθών, υπηρεσιών και έργων.
Βιομηχανική συμβίωση, δευτερογενή υλικά και παραγωγικοί κλάδοι
Η βιομηχανική συμβίωση στην Ελλάδα εμφανίζεται κυρίως ως κατεύθυνση πολιτικής και ως πεδίο τεχνικής ωρίμανσης. Το νέο Σχέδιο Δράσης για την Κυκλική Οικονομία και το LIFE IP CEI Greece περιλαμβάνουν δράσεις που συνδέονται με πρότυπα δευτερογενών υλικών, εθνικούς δείκτες, τεχνογνωσία και υποστήριξη εφαρμογής.[13]
Η σημασία της βιομηχανικής συμβίωσης βρίσκεται στη δυνατότητα χρήσης υπολειμμάτων μιας δραστηριότητας ως εισροών σε άλλη. Για να λειτουργήσει αυτή η λογική, απαιτούνται σαφείς κανόνες για το πότε ένα υλικό μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως υποπροϊόν ή ως δευτερογενής πρώτη ύλη, τεχνικές προδιαγραφές ποιότητας, πληροφορία για τη διαθεσιμότητα υλικών και εμπιστοσύνη μεταξύ επιχειρήσεων.
Αρμόδιοι φορείς στην Ελλάδα
Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας έχει τον κεντρικό ρόλο στον σχεδιασμό της πολιτικής για τα απόβλητα, την κυκλική οικονομία, την πρόληψη και τη βιώσιμη διαχείριση υλικών. Εκπονεί το ΕΣΔΑ, το Εθνικό Πρόγραμμα Πρόληψης Δημιουργίας Αποβλήτων και το σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία, ενώ συνδέει την εθνική πολιτική με τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις.
Ο Ελληνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης έχει εξειδικευμένο ρόλο στην εναλλακτική διαχείριση και στην εποπτεία των σχετικών συστημάτων. Οι ΦΟΔΣΑ οργανώνουν σημαντικό μέρος των υποδομών και λειτουργιών διαχείρισης αποβλήτων σε περιφερειακό επίπεδο. Οι δήμοι έχουν άμεσο ρόλο στη συλλογή, στη χωριστή συλλογή και στην ενημέρωση πολιτών. Οι περιφέρειες συνδέονται με τα ΠΕΣΔΑ και με την περιφερειακή οργάνωση των υποδομών. Τα συστήματα εναλλακτικής διαχείρισης λειτουργούν ως μηχανισμοί εφαρμογής της διευρυμένης ευθύνης παραγωγού.
Στο πεδίο των πράσινων δημοσίων συμβάσεων, ρόλο έχει και η Γενική Γραμματεία Εμπορίου, μέσω της Γενικής Διεύθυνσης Δημοσίων Συμβάσεων, καθώς παρακολουθεί και υποστηρίζει την εφαρμογή του εθνικού σχεδίου δράσης.[14] Η κατανομή αυτή δείχνει ότι η κυκλική οικονομία απαιτεί συνεργασία μεταξύ περιβαλλοντικής διοίκησης, τοπικής αυτοδιοίκησης, συστημάτων παραγωγικής ευθύνης, δημόσιων αγοραστών και επιχειρήσεων.
[14] Γενική Γραμματεία Εμπορίου, Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τις Πράσινες Δημόσιες Συμβάσεις και παρακολούθηση εφαρμογής, διαθέσιμο στην επίσημη σελίδα της Γενικής Γραμματείας Εμπορίου: https://gge.mindev.gov.gr/tomeas-dimosion-simvaseon/ethniko-sxedio-drasis-prasines-dimosies-simvaseis/
[13] Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Νέο Σχέδιο Δράσης για την Κυκλική Οικονομία, διαθέσιμο στην επίσημη σελίδα του ΥΠΕΝ: https://ypen.gov.gr/perivallon/kykliki-oikonomia/16052-2/. Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, LIFE IP CEI Greece, διαθέσιμο στην επίσημη σελίδα του ΥΠΕΝ: https://ypen.gov.gr/life-ip-cei-greece-efarmogi-tis-kyklikis-oikonomias-stin-ellada/
[12] Γενική Γραμματεία Εμπορίου, Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την προώθηση των Πράσινων Δημοσίων Συμβάσεων 2021 έως 2023, ΦΕΚ Β΄ 466/08.02.2021, διαθέσιμο στην επίσημη σελίδα της Γενικής Γραμματείας Εμπορίου: https://gge.mindev.gov.gr/tomeas-dimosion-simvaseon/ethniko-sxedio-drasis-prasines-dimosies-simvaseis/
[11] Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Στερεά Απόβλητα και Κυκλική Οικονομία, διαθέσιμο στην επίσημη σελίδα του ΥΠΕΝ: https://ypen.gov.gr/diacheirisi-apovliton/sterea-apovlita/. Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Εθνικό Πρόγραμμα Πρόληψης Δημιουργίας Αποβλήτων 2021 έως 2030, διαθέσιμο στην επίσημη σελίδα του ΥΠΕΝ: https://ypen.gov.gr/oloklirothike-i-diavoulefsi-gia-to-ethniko-programma-prolipsis-dimiourgias-apovliton-2021-2030/
[10] Ν. 4736/2020, Ενσωμάτωση της Οδηγίας 2019/904/ΕΕ για τα πλαστικά μίας χρήσης, ΦΕΚ Α΄ 200/20.10.2020, διαθέσιμο στο Εθνικό Τυπογραφείο: https://search.et.gr/el/fek/?fekId=777216
[9] https://www.eoan.gr/11-2-2025-%CE%BA%CF%85%CE%B1-%CF%85%CF%80%CE%B5%CE%BD-%CE%B4%CE%B4%CE%B1-15185-193-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF-%CF%83%CF%8D%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BC%CE%B1-%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CF%81%CE%BF/
[8] Ελληνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης, αρμοδιότητες και εποπτεία συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης, διαθέσιμο στην επίσημη σελίδα του ΕΟΑΝ (https://www.eoan.gr/%CE%BF%CF%81%CE%B3%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82/%CE%B1%CF%81%CE%BC%CE%BF%CE%B4%CE%B9%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B5%CF%82/)
[7] Ν. 2939/2001, Συσκευασίες και εναλλακτική διαχείριση των συσκευασιών και άλλων προϊόντων, διαθέσιμο μέσω ΕΟΑΝ. Ν. 4496/2017, Τροποποίηση του Ν. 2939/2001, διαθέσιμο μέσω ΕΟΑΝ. Ν. 4819/2021, διαθέσιμο στο Εθνικό Τυπογραφείο: https://search.et.gr/el/fek/?fekId=778777
[6] Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Εθνικό Πρόγραμμα Πρόληψης Δημιουργίας Αποβλήτων 2021 έως 2030, διαθέσιμο στην επίσημη σελίδα του ΥΠΕΝ: https://ypen.gov.gr/oloklirothike-i-diavoulefsi-gia-to-ethniko-programma-prolipsis-dimiourgias-apovliton-2021-2030/
[5] Πράξη Υπουργικού Συμβουλίου 39/31.08.2020, Έγκριση του Εθνικού Σχεδίου Διαχείρισης Αποβλήτων, ΦΕΚ Α΄ 185/29.09.2020 και Πράξη Υπουργικού Συμβουλίου 5/18.04.2023, Τροποποίηση του Εθνικού Σχεδίου Διαχείρισης Αποβλήτων, ΦΕΚ Α΄ 94/19.04.2023
[4] Ν. 5151/2024, Ρυθμίσεις για τον εκσυγχρονισμό της διαχείρισης αποβλήτων, διαθέσιμο μέσω ΕΟΑΝ: https://www.eoan.gr/nomos-5151-%CE%B1-4-11-2024/
[3] Ν. 4819/2021, Ολοκληρωμένο πλαίσιο για τη διαχείριση των αποβλήτων, ΦΕΚ Α΄ 129/23.07.2021, διαθέσιμο στο Εθνικό Τυπογραφείο: https://search.et.gr/el/fek/?fekId=778777
[2] Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, LIFE IP CEI Greece, Εφαρμογή της Κυκλικής Οικονομίας στην Ελλάδα, διαθέσιμο στην επίσημη σελίδα του ΥΠΕΝ: https://ypen.gov.gr/life-ip-cei-greece-efarmogi-tis-kyklikis-oikonomias-stin-ellada/
[1] Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Νέο Σχέδιο Δράσης για την Κυκλική Οικονομία, διαθέσιμο στην επίσημη σελίδα του ΥΠΕΝ: https://ypen.gov.gr/perivallon/kykliki-oikonomia/16052-2/
